Мундеридже .
2. Углеродлы челиктен япылгъан идаре этюв эль копчеклерининъ маддий хусусиетлери .
3. Углеродлы челиктен япылгъан идаре копчеклерининъ механик хусусиетлерине араретнинъ тесири .
4. Термик ёргъунлыкъ меселелери .
5. Амелий къулланув кейсининъ талили .
6. Чешит араретли муитлерни енъмек ичюн теклифлер .
Санаий истисалдаки чокътан-чокъ донатмалар арасында 1990 с.карбон челиктен япылгъан идаре этюв копчеклериумумий ишлев компонентидир, чешит клапанларда, механик алетлерде ве иляхре кенъ къулланыла ве акъынтыны идаре этмек ве басымны низамламакъ киби эсас вазифелерни озюне ала. Лякин онынъ чалышмасы тургъун дегиль, тышкъы араретнинъ денъишмелери онъа буюк тесир этеджек. Чешит муит араретлеринде карбон челиктен япылгъан идаре этюв эль копчеклерининъ чалышув денъишмелерини-терен огренмек донатмаларнынъ тургъун чалышувыны теминлемек, истисал семерелилигини юксельтмек ве хавфсыз истисалны теминлемек ичюн буюк эмиетке маликтир. Бу макъаледе углеродлы челикнинъ маддий хусусиетлери, араретнинъ механик хусусиетлерге тесири, термик ёргъунлыкъ меселелери ве акъикъий къулланув аллары киби бир чокъ ольчюлерден тафсилятлы талиль кечириледжек.
2. Углеродлы челиктен япылгъан идаре этюв эль копчеклерининъ маддий хусусиетлери .
1.) Углеродлы челикнинъ теркиби ве чалышувгъа эсас тесири .
Углеродлы челик эсасен демирден (Fe) ве углеродтан (C) ибарет, онынъ теркибинде углероднынъ микъдары 0,0218% ве 2,11% арасындадыр. Углероднынъ микъдары углеродлы челикнинъ чалышувына тесир этеджек эсас фактордыр. Углероднынъ азлыгъы углеродлы челикнинъ яхшы пластичлигине ве къаттылыгъына малик ола, оны ишлемек ве шекиллендирмек къолай. Меселя, умумий алчакъ-углеродлы челик, онынъ углерод микъдары, адет узьре, 0,25%-тен эксиктир, юксек къавийлик талап этмеген, амма яхшы ишлев перформансыны талап этмек ичюн детальлерни чыкъармакъ ичюн сыкъ къулланыла. Углероднынъ микъдары арткъан сайын, углеродлы челикнинъ къаттылыгъы ве къавийлиги де эп арта. Буюк юклерге ве агъырувы даянмакъ керек олгъан механик детальлерни чыкъармакъ ичюн орта углеродлы челик (углероднынъ микъдары 0,25%-тен 0,60%-ке къадар) ве юксек углеродлы челик (углероднынъ микъдары 0,60%-тен зияде) сыкъ къулланыла. Лякин айны вакъытта углероднынъ микъдарынынъ артмасы углеродлы челикнинъ къаттылыгъы ве кьайнакьланувынынъ да эксильмесине кетиреджек. Юксек-углеродлы челикни кьайнаткъанда, чатлакъ киби къусурлардан къачынмакъ ичюн, махсус процесс тедбирлерини корьмек керек. Углеродлы челикте углеродтан гъайры аз микъдарда кремний (Si), марганец (Mn), фосфор (P), кварц (S) ве дигер элементлер де ола биле, бу да углеродлы челикнинъ чалышувына белли бир тесир этеджек. Меселя, кремний ве марганец углеродлы челикнинъ къавийлигини ве къаттылыгъыны юксельте биле, фосфор ве кварц исе углеродлы челикнинъ къаттылыгъыны ве коррозиягъа къаршы турувыны эксильтеджек зарарлы кирлердир. Фосфор углеродлы челикнинъ сувукъ сынъырсыз олмасына, кварц исе сыджакъ сынъырсызлыкъкъа себеп оладжакъ.
2.) Ода араретинде карбон челиктен япылгъан идаре этюв копчегининъ чалышувы .
Ода араретинде (умумий алларда 25 градус этрафында ) карбон челиктен япылгъан идаре этюв копчеги нисбетен тургъун чалышув косьтере. Онынъ механик къавийлиги адий амелиятларнынъ чокъусынынъ ихтияджларыны къаршылай биле, чалышув моменти исе нисбетен тургъундыр. Къулланыджы эль копчегини айландырып, донатманы къолайлыкънен идаре эте биле. Эл копчегининъ юзюнинъ къаттылыгъы орта дереджедедир, о, белли бир дереджеде эскирювге къаршы тура биле, бу исе узун-муддетли къулланув вакътында ишанчлылыкъны теминлей. Карбон челиктен япылгъан идаре этюв эль копчеги ода араретинде яхшы ольчю тургъунлыгъына малик ве арарет факторлары себебинден эмиетли дереджеде кенишлемейджек я да кичильмейджек, бу исе донатманынъ башкъа компонентлеринен яхшы келишюв догърулыгъыны теминлей. Углеродлы челикнинъ электрик кечиримлилиги ве иссилик кечиримлилиги де ода араретинде нисбетен тургъун вазиетте ола. Электрик чалышмасы я да иссилик берюв ичюн белли бир талаплар олгъан базы къулланув сценарийлери ичюн арарет денъишмелери себебинден ич бир тюрлю аномалиялар пейда олмаз.
3. Углеродлы челиктен япылгъан идаре копчеклерининъ механик хусусиетлерине араретнинъ тесири .
Эластик коэффициент ве арарет арасындаки багъ .
Маденлернинъ эластик коэффициенти Е (Янгнынъ модули) ве кесюв модули Г араретнинъ артмасынен эксиле. Карбон челиктен япылгъан идаре этюв эль копчеги юксек араретли муитте олгъанда, материалдаки атомлар арасындаки багъланув къувети зайыфлаша, бу исе кучьке огърагъанда эластик деформациягъа къолайлыкъ ярата. Углеродлы челик нумюнеси юксек араретли фурунда юклев сынавындан (статик усул) кечирильгенде, арарет котерильген сайын айны юк астындаки эластик денъишмелернинъ арткъаныны, яни эластик коэффициентнинъ эксильгенини ачыкътан-ачыкъ козьде тутмакъ мумкюн. Бунъа бенъзеген нетиджелерни титрев усулы я да ультрадавушлы импульс усулы (динамик усул) къулланып да эльде этмек мумкюн. Орнекнинъ чешит араретлерде эластик титрев сыкълыгъыны я да ультрадавуш далгъаларынынъ даркъалув сурьатыны ольчеп, эластик коэффициентнинъ араретнен денъишмесини эсапламакъ мумкюн. Бу хусусиетнинъ карбон челиктен япылгъан идаре копчегине тесири шунда ки, юксек араретли муитте эль копчеги даа «йымшакъ» ола биле, иш вакътында исе зияде эластик деформация пейда ола биле, бу исе ишнинъ догърулыгъына ве дуйгъусына тесир эте.
Иссилик коэффициенти ве арарет арасындаки багъ .
Углеродлы челикнинъ сызыкълы кенишлев коэффициенти, адет узьре, араретнинъ артмасынен сызыкълы шекильде арта, демек, углеродлы челикнинъ идаре этюв эль копчегининъ колеми араретнинъ арткъанына коре яваш-яваш кенишлейджек. Амелий къулланувларда, эгер арарет диапазоны буюк олса, эль копчегининъ кенишлемеси башкъа компонентлернен, меселя, япышып къалмакъ, бошамакъ ве иляхре проблемаларгъа кетире биле.Сыджакъ кечирюв k араретнинъ арткъан сайын эксиле, бу исе эль копчегининъ иссилик берювдеки чалышувына тесир эте. Сыджакъны тез дагъытмакъ я да сыджакъ алмаштырмакъ керек олгъан базы вакъиаларда юксек араретте иссилик кечирювнинъ эксильмеси эль копчегининъ ерли араретининъ пек юксек олмасына себеп ола биле, бу исе онынъ механик хусусиетлерине ве хызмет муддетине тесир эте. Углеродлы челикнинъ махсус иссилик къабилиети араретнинъ артмасынен арта, демек, юксек араретли муитте углеродлы челикнинъ идаре копчегининъ айны микъдарда иссиликни юткъанда араретнинъ котерильмеси нисбетен аз ола, бу исе белли бир дереджеде белли бир иссилик буфер ролюни ойнай, амма бу да демек ки, о, узун вакъыт ичинде ко, эль копчеги иле иссилик мувазенесине етмек ичюн.
Къавийлик ве къаттылыкътаки денъишмелер .
Сыджакълыкъ арткъан сайын, углеродлы челикнинъ къаттылыгъы ве къаттылыгъы яваш-яваш эксиледжек. Алчакъ араретли муитте углеродлы челикнинъ къавийлиги ве къаттылыгъы артаджакъ, лякин къаттылыгъы эксиледжек, о, даа сынъырсыз ве къатты оладжакъ. Сыджакълыкъ белли бир севиеге тюшкенде, углеродлы челик сувукъ ве сынъырсыз оладжакъ. Бу вакъытта карбон челиктен япылгъан идаре этюв эль копчегининъ урулма къаршылыгъы чокъ эксиле, тышкъы кучьлер ургъанда оны къолайлыкънен сындырмакъ мумкюн. Юксек араретли муитлерде атомларнынъ интенсивлешкен термик арекети себебинден дислокация арекети къолай ола, бунынъ нетиджесинде углеродлы челикнинъ сынъырланув къаттылыгъы ве чекильме къаттылыгъы эксиле. Эл копчеги буюк иш кучьлерине огърагъанда, пластик деформациягъа зияде огърамалы ола биле. Бу къавийлик ве къаттылыкъ денъишмеси карбон челиктен япылгъан идаре копчеклерининъ чалышувына ве хызмет муддетине догърудан-догъру тесир эте. Чешит арарет муитлеринде къулланылгъанда, онынъ чалышув денъишювлерине коре, иш усулыны ве хызмет косьтерюв стратегиясыны акъыллы шекильде тюзетмек керек.
4. Термик ёргъунлыкъ меселелери .
● Термик ёргъунлыкънынъ механизми .
Карбон челиктен япылгъан идаре этюв эль копчеги араретнинъ буюк ве текрарлангъан денъишмелери олгъан муитте чалышкъанда, термик ёргъунлыкъ пейда оладжакъ. Материалнынъ термик кенишлемеси ве тартышмасы себебинден арарет денъишюви вакътында эль копчегининъ ичинде денъишкен кергинлик пейда оладжакъ. Дюльбер материал араретнен берабер котерильгенде, кергинлик сынъырланув нокътасындан зияде олса биле, о, деръал ёкъ этильмейджек, лякин араретнинъ текрар-текрар денъишмелери алтында о, сонъунда ёргъунлыкътан чатлакъланаджакъ ве зарар кетиреджек. Фарз этейик, сынав штангасыны эки уджунда пекитип, энъ юксек ве энъ алчакъ араретлер арасында текрарлангъан иссилик девирлерине огъраталар. Фарз этейик ки, сынавнынъ башында штанга энъ юксек араретте пекитиле, сонъра сувутыла, бойлеликнен чекильме кергинлиги пейда ола, сонъра исе янъыдан къыздырыла, кергинлик-денъишюв сызыгъы бир сыра денъишмелерни кечиреджек. Эр бир сувутув-къыздырув деври гистерезис эгрисини сызыр, онен багълы текрарлангъан пластик денъишме исе термик ёргъунлыкънынъ себебидир. Термик девирнинъ энъ юксек ве энъ алчакъ араретлери, орта арарет, энъ юксек араретнинъ тутулув вакъты, текрарланув тезлиги, материалнынъ эластик-пластик хусусиетлери ве иляхре — булар эписи термик ёргъунлыкъкъа тесир этеджек факторлардыр.
●Углерод челиктен япылгъан идаре копчеклерине термик ёргъунлыкънынъ зарары
Термик ёргъунлыкъ юзюнде кичкене чатлакълар пейда эте биле.Карбон челиктен япылгъан эль копчеги. Иссилик девирлерининъ сайысы арткъан сайын бу чатлакълар яваш-яваш кенишлейджек ве сонъунда эль копчегининъ къурулыш зарарыны кетире ве оны догъру чалышмагъа меджбур эте биле. Къол копчегининъ термик ёргъунлыгъы зарарланмасы тек донатманынъ нормаль чалышувына тесир этмейджек, техник хызметнинъ масрафларыны ве чалышмамакъ вакътыны арттырмайджакъ, амма истисал хавфсызлыгъына да хавф догъура биле. Химия ве электрик энергиясы киби базы сааларда, эгер идаре этюв эль копчеги иссилик ёргъунлыгъы себебинден апансыздан чалышмаса, бу джиддий истисал къазаларына кетире биле. Шунынъ ичюн карбон челиктен япылгъан идаре этюв эль копчеклерини лейхалаштыргъанда ве къуллангъанда, термик ёргъунлыкъ меселелери толусынен козь огюне алынмакъ ве оларнынъ термик ёргъунлыкъкъа къаршы турувыны юксельтмек ичюн уйгъун тедбирлер корьмек керек.
● Термик ёргъунлыкънынъ огюне кечмек ичюн тедбирлер .
1990 сенеси термик ёргъунлыкънынъ огюне кечмек ичюн.Карбон челиктен япылгъан эль копчегининъ колеми, 1990 с.биз материалны сечип алувдан, къурулыш лейхасыны ве къулланув муитини башламакъ мумкюнмиз. Материалны сечип алув джеэтинден яхшы термик ёргъунлыкъкъа къаршы тургъан легирленген челикни сечип алмакъ я да материалнынъ эр тарафлама чалышувыны юксельтмек ичюн углеродлы челикни уйгъун иссилик ишлемесине, меселя, сёндюрюв ве температура ишлемесине кечирмек мумкюн. Къурулыш лейхасы джеэтинден эль копчегининъ къурулышыны оптималлаштырмакъ, кергинликлернинъ топланув нокъталарыны эксильтмек, сыджакъ дагъытув каналларыны акъыллы шекильде лейхалаштырмакъ ве арарет градиентлерини эксильтмек керек. Къулланув муити джеэтинден эль копчегининъ арарет тез денъишкен муитте чалышмасына тырышынъыз. Къачмадан оладжакъ арарет денъишмелери ичюн уйгъун изоляция ве буферлештирюв тедбирлерини корьмек керек. Эрте термик ёргъунлыкъ чатлакъларыны тез тапмакъ ве тюзетмек ичюн эль копчегини даима тешкермек ве бакъмакъ да эль копчегининъ хызмет муддетини узатмакъ ичюн муим вастадыр.
5. Амелий къулланув кейсининъ талили .
Химия санайында къулланув .
Химик махсулатлар истисалында бир чокъ реакция джерьянлары арарет ве басымны догъру идаре этмекни талап этелер, чешит клапанларны ишлетмек ичюн исе углеродлы челиктен япылгъан идаре этюв эль копчеклери сыкъ къулланыла. Химия ширкети юксек-араретли ве юксек-басымлы реактор бору ёлларынынъ клапанларында карбон челиктен япылгъан идаре этюв копчеклерини къуллана эди. Язда юксек араретли муитте, этраф муитнинъ арарети ве процесс араретининъ эки тарафлама тесири себебинден, эль копчегини ишлетмек къыйын эди. Текширильген сонъ, эль копчегининъ эластик деформациясы арткъаныны, клапаннен багълангъан ерде белли бир дереджеде бошлукъ пейда олгъаны тапылды. Бу юксек араретнинъ углеродлы челикнинъ эластик коэффициентининъ эксильмесине ве сызыкълы кенишлев коэффициентининъ артмасына себеп олгъанынен багълы эди. Бу меселени енгиллештирмек ичюн ширкет изоляцияны арттырмакъ ве эль копчегини даима тартып, ерлештирмек ичюн чарелер корьди. Лякин узун-муддетли чалышкъан сонъ, эль копчегинде даа термик ёргъунлыкъ чатлакълары бар эди, сонъунда оны юксек араретке даа яхшы къаршы тургъан легирленген эль копчегинен денъиштирмек керек олды.
Энергетика санайында къулланув .
Энергия санайында турбиналарны идаре этмек системасында був акъыны низамламакъ ичюн карбон челиктен япылгъан идаре этюв эль копчеги къулланыла. Къышнынъ сувукъ муитинде базы ерлерде тышкъы донатмаларнынъ арарети минус он градускъадже, атта даа алчакъ ола биле. Электростанциянынъ турбина идареси эль копчеги алчакъ араретли муитте чалышкъанда агъыр дуйгъу ве эгильменинъ эксильмеси проблемасына маликтир. Чюнки алчакъ арарет углеродлы челикнинъ къавийлигини ве къаттылыгъыны арттыра, амма онынъ къаттылыгъыны эксильте, бу исе эль копчеги ичиндеки механик къысымларнынъ сюртюнмесини арттыра. Айны вакъытта алчакъ араретлерде сувукъ сынъырсызлыкъ адисеси де эль копчегининъ сынув хавфыны арттыра. Бу меселени чезмек ичюн электростанция эль копчеги устюнде изоляция ишлемесини кечирди ве эль копчегининъ чалышув перформансыны ве хавфсызлыгъыны юксельтмек ичюн ягълав ягъына алчакъ-араретли антифриз маддеси къошты.
6. Чешит араретли муитлерни енъмек ичюн теклифлер .
●Материалны сечип алмакъ ичюн теклифлер .
Чешит иш арарети муитлерине коре, углеродлы челиктен япылгъан идаре копчегининъ материалыны акъыллы шекильде сечип алынъыз. Алчакъ араретли муитлерде никель ве марганец киби элементлер олгъан алчакъ араретли челикни сечип алмакъ мумкюн. Бу элементлер алчакъ араретлерде углеродлы челикнинъ къаттылыгъыны яхшылаштырмакъ ве сувукъта сынъырсызлыкъ тенденциясыны эксильтмек мумкюн. Юксек араретли муитлерде онынъ юксек араретли къаттылыгъыны ве оксидленювге къаршы турувыны юксельтмек ичюн, сыджакъкъа -даянгъан челикни я да углеродлы челикнинъ карбуризациясы ве азотланмасы киби юзюни ишлемекни тюшюнип бакъынъыз. Сыджакълыкъ сыкъ денъишкен ве амплитуда буюк олгъан вакъиалар ичюн яхшы термик ёргъунлыкъкъа къаршы тургъан материалларны сечип алмакъ керек.
●Дизайнны оптималлаштырув теклифлери .
Карбон челиктен япылгъан идаре этюв копчегини лейхалаштыргъанда, онынъ чалышувына арарет факторларынынъ тесирини толусынен козь огюне алынъыз. Къол копчегининъ къурулыш шекилини оптималлаштырынъыз, кергинликлернинъ топланув мейданыны эксильтинъиз ве акъыллы филе кечювини ве дивар къалынлыгъынынъ бир тюрлю дизайныны къабул этинъиз. Юксек араретли муитте эль копчегининъ араретини тюшюрмек ичюн, сыджакъны дагъыткъан къабургъалар я да сыджакъны дагъыткъан тешиклер киби сыджакъны дагъыткъан къурулышларны къошмакъ керек. Сыджакълыкъ денъишювлери себебинден колеми денъише биледжек къысымлар ичюн уйгъун аралыкъларны сакълап къалынъыз я да эль копчеги чешит араретлерде башкъа къысымларнен нормаль чалышсын деп, ерлештирильген багъланувларны къулланынъыз.
● Къулланув ве бакъув акъкъында теклифлер .
Къулланув вакътында тышкъы араретнинъ денъишювине дикъкъат этинъиз ве арарет шараитлерине коре иш усулыны ве къавийлигини акъыллы шекильде уйгъунлаштырынъыз. Сыджакълыкъ агъырлыгъы себебинден зарарланмамакъ ичюн, арарет кескин денъишкенде, эль копчегини зияде-ишлетмектен къачынынъыз. Къол копчегини, шу джумледен тышкъы корюнишини, ягълавыны бакъмакъны ве багълайыджы къысымларны пекитмекни даима тешкерип, бакъынъыз. Юксек араретли муитте араретнинъ котерильмеси себебинден ягълавнынъ чалышмамасы ичюн ягълавнынъ сыкълыгъыны ве кейфиетини арттырынъыз. Термик ёргъунлыкъ чатлакълары я да башкъа зарар аляметлери олгъан эль копчеклерини вакътында тюзетинъиз я да денъиштиринъиз.
Углеродлы челиктен япылгъан идаре копчегининъ чешит муит араретлеринде чалышув денъишмеси муреккеп джерьяндыр, о, материалнынъ чешит физик ве механик хусусиетлеринде денъишмелерни къабул эте. Сыджакълыкъ углеродлы челикнинъ эластик коэффициентине, иссилик коэффициентине, къавийлигине ве къаттылыгъына буюк тесир эте, эм де иссилик ёргъунлыгъы проблемаларыны да догъура биле. Бу денъишмелер эль копчегининъ чалышув перформансына, ишанчлылыгъына ве хызмет муддетине догърудан-догъру тесир этеджек. Углеродлы челикнинъ материал хусусиетлерини-терен анъламакъ вастасынен онынъ механик хусусиетлерине араретнинъ тесир механизми талиль этиле ве акъикъий къулланув алларынен бирлештирильгенде, биз уйгъун джевап теклифлерини, шу джумледен материалны акъыллы сечип алмакъ, оптималлаштырылгъан лейха япмакъ, ильмий къулланув ве хызмет усулларыны огге сюремиз. Келеджек санайы истисалында, донатмаларнынъ чалышувынынъ тургъунлыгъы ве ишанчлылыгъына талапларнынъ токътамайып юксельмесинен, 2019 сенеси чалышув денъишмелери боюнджа илериде-терен араштырмалар япыладжакъ.карбон челиктен япылгъан идаре этюв копчеклеримуреккеп арарет муитлеринде, ве оларнен багълы технологияларны токътамайып мукеммеллештирюв ве мукеммеллештирюв муим амелий эмиетке ве къулланув къыйметине малик оладжакъ. Тек бойлеликнен биз чешит санайы донатмаларынынъ хавфсыз ве семерели чалышувыны даа яхшы темин эте билемиз ве санайы истисалынынъ тургъун инкишафына ярдым эте билемиз.
